عرب بود . يهودى ، مسيحى ، مجوسى زردشتى ، گبر و صابيان ( ستاره‌پرستان ) نيز راهى به طرف قبايل و جايگاه عرب گشوده بودند . ( 1 ) يهوديان ، دورانى را طى كردند كه - دست كم - تصوير آن در جزيرة العرب نمايان گرديد ؛ ( 2 ) دورهء اول : در دوران فتوحات بابليها و آشوريها در فلسطين ، به دليل فشار بختنصر و تخريب و نابود كردن خانه‌ها ( در سال 587 ق . م . ) كوچ كردند و بيشترشان به بابل تبعيد شدند و برخى از آنان از فلسطين به سرزمين حجاز رفتند و در قسمت شمالى آنجا ، متوطن گشتند . « 1 » ( 3 ) دورهء دوم : در سال 70 م . به فرمانروايى بتطس [ يا : تيتوس ] رومى به يهوديان فشار آوردند و خانه‌هاى بلندشان را ويران كردند كه - به ناچار - قبايلى از آنها به حجاز گريختند و در يثرب ( مدينة النبى ) ، خيبر و تيماء مستقر گشتند و روستاها ، قلعه‌ها و دژهاى محكم و كاخ‌هاى سنگى ساختند و ديانت خود را ميان قسمتى از مردم عرب انتشار دادند و به موقعيّتى دست يافتند كه در حوادث سياسى پيش از اسلام و اوايلش ، از آن نام مىبرند . ( 4 ) قبايل مشهور يهود در صدر اسلام ، عبارت بودند از : خيبر ، نضير ، مصطلق ، قريظه و قينقاع . سمهودى در كتاب « وفاء الوفا » ص 116 قبايل يهود را بيشتر از بيست گروه برمىشمرد . « 2 » به وسيلهء تبان ، اسعد ابى كرب يمنى ، يهوديت وارد يمن شد . اسعد به جنگ يثرب رفت و در آنجا برخى يهودى را به اسارت گرفت و با دو نفر از كاهنان بنى قريظه ، آنها را به يمن برد . يهوديان در آنجا براى خود جا باز كردند و افزايش يافتند . پس از اسعد ، پسرش ، يوسف ذو نواس به مسيحيان نجران هجوم برد و از آنان خواست ، يهوديان را اسير كنند . مسيحيان ، خوددارى ورزيدند . چون از فرمان يوسف سرباز زدند ، گودالى پر از آتش ساخت و همهء آنان را از : مرد ، زن ، كودك و پير و جوان در آن آتش انداخت . گويند : تعداد سوخته‌شدگان بيست هزار تا چهل هزار نفر بوده‌اند . آن فاجعهء دلخراش در سال 523 م . « 3 » رخ داد و قرآن در سورهء بروج [ آيات 1 تا 7 ] به آن اشاره كرده است .

--> ( 1 ) - قلب جزيرة العرب / ص 151 . ( 2 ) - همان . ( 3 ) - تفهيم القرآن / 6 / 298 - 297 و ابن هشام / 1 / 22 - 20 و 27 ، 3 / 35 - 36